معرفی کتاب: هوش مصنوعی مفهومی است که در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسد، اما هنگامی که بخواهیم آن را به‌طور دقیق تعریف کنیم درمی‌یابیم که دربرگیرنده‌ی مجموعه‌ای از ایده‌ها، نظریه‌ها، روش‌ها و فناوری‌هاست که همگی هدفی مشترک دارند: ساخت سیستم‌هایی که بتوانند همانند انسان، درک کنند، یاد بگیرند، تصمیم بگیرند و به شکلی هدفمند عمل کنند. در اصل، هوش مصنوعی تلاش می‌کند توانایی‌های ذهن انسان را با استفاده از ابزار محاسباتی بازآفرینی کند. انسان در طول تاریخ همواره به ایده‌ی خلق موجوداتی اندیشمند اندیشیده است؛ از اسطوره‌های یونان باستان که از تندیس‌هایی سخن می‌گفتند که جان می‌گیرند و سخن می‌گویند، تا افسانه‌های ایرانی درباره‌ی جام جم که همه چیز را در خود منعکس می‌کند، میل به بازنمایی هوش در قالبی غیرانسانی، بخشی از خیال و آرزوی بشر بوده است. اما تحقق واقعی این آرزو در قرن بیستم و با پیدایش رایانه ممکن شد. رایانه‌ها نخست به‌عنوان ماشین‌های محاسبه‌گر ظاهر شدند، ولی خیلی زود اندیشمندان دریافتند که اگر بتوان قواعد تفکر انسان را به زبان ریاضی بیان کرد، شاید بتوان آن را در رایانه نیز پیاده‌سازی نمود.

در دهه‌های اخیر، جهان شاهد جهشی بزرگ در حوزه علوم رایانه و تحلیل داده بوده است. ظهور هوش مصنوعی به‌عنوان شاخه‌ای میان‌رشته‌ای از علوم کامپیوتر، ریاضیات، آمار، مهندسی و علوم شناختی، نگرش انسان را نسبت به مفهوم «هوشمندی» دگرگون کرده است. از سوی دیگر، رشد شتابان فناوری‌های ارتباطی، شبکه‌های اجتماعی، حسگرها و اینترنت اشیاء، موجب تولید حجم عظیمی از داده‌ها شده که به آن کلان‌داده‌ها گفته می‌شود. این دو حوزه، یعنی هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها، امروزه به‌صورت درهم‌تنیده، پایه و اساس تصمیم‌سازی در جوامع نوین را شکل داده‌اند.

تحلیل داده‌های گسترده بدون استفاده از الگوریتم‌های هوشمند عملاً ممکن نیست و در مقابل، هوش مصنوعی بدون داده‌های عظیم، از یادگیری و پیش‌بینی دقیق بازمی‌ماند. این تعامل دوسویه، زمینه‌ساز شکل‌گیری عصری تازه به نام عصر هوشمندی داده‌محور شده است. در این عصر، سازمان‌ها، دولت‌ها و حتی افراد، بر اساس تحلیل داده‌ها و پیش‌بینی‌های الگوریتمی، تصمیم‌های خود را اتخاذ می‌کنند؛ تصمیم‌هایی که گاه تأثیری مستقیم بر اقتصاد، سیاست، سلامت، آموزش و امنیت دارند.

در کشور ما نیز، با توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و گسترش خدمات مبتنی بر داده، نیاز به فهم عمیق و بومی‌سازی دانش هوش مصنوعی بیش از پیش احساس می‌شود. چالش‌هایی چون پراکندگی داده‌ها، کمبود منابع آموزشی استاندارد، و نبود چارچوب‌های بومی تحلیل داده، ضرورت تألیف منابع علمی به زبان فارسی را دوچندان کرده است.

کتاب حاضر با هدف پاسخ به این نیاز، و با تکیه بر منابع معتبر جهانی و تجربه‌های بومی، به بررسی نظام‌مند مفاهیم، ابزارها و کاربردهای هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها می‌پردازد. در نگارش این اثر تلاش شده است تا ضمن بیان مبانی نظری، مثال‌ها و کاربردهای عملی نیز ارائه شود تا خواننده بتواند از جنبه‌های علمی و کاربردی، بهره کافی ببرد. فصول کتاب با رویکردی آموزشی و پژوهشی تنظیم شده‌اند؛ بدین معنا که خواننده ابتدا با مفاهیم پایه آشنا می‌شود، سپس با ابزارها و الگوریتم‌ها و در نهایت با مصادیق واقعی کاربرد هوش مصنوعی در حوزه‌های گوناگون روبه‌رو خواهد شد. همچنین در بخش‌های پایانی، به چالش‌های اخلاقی، اجتماعی و سیاستی این فناوری‌ها پرداخته‌ایم تا نگاهی جامع به این موضوع شکل گیرد. امید است مطالعه‌ی این کتاب بتواند زمینه‌ساز پژوهش‌های نو، تقویت سواد داده‌ای در جامعه‌ی علمی و ارتقای توان تصمیم‌گیری داده‌محور در نهادهای کشور باشد. ما باور داریم که آینده از آنِ ملت‌هایی است که داده را می‌شناسند، آن را تحلیل می‌کنند و با هوش مصنوعی، دانایی را به تصمیم بدل می‌سازند.

کلیدواژه‌ها: مبانی هوش مصنوعی، تعریف و مفهوم هوش مصنوعی، تاریخچه و سیر تکامل، شاخه‌ها و حوزه‌های اصلی، رویکردهای نمادین، آماری و ترکیبی، ارتباط هوش مصنوعی با علوم دیگر، الگوریتم‌ها و روش‌های اصلی در هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و یادگیری عمیق به‌عنوان هسته‌ی هوش مصنوعی، کاربردهای روزمره‌ی هوش مصنوعی، چالش‌ها، محدودیت‌ها و آینده‌ی پژوهش در هوش مصنوعی، مفهوم کلان‌داده‌ها، ویژگی‌های پنج‌گانه‌ی کلان‌داده‌ها، معماری سیستم‌های داده‌ی کلان، ابزارها و فناوری‌های کلیدی، چالش‌های ذخیره‌سازی و پردازش کلان‌داده‌ها، ارتباط و هم‌افزایی میان هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها، مقدمه و ضرورت تعامل میان هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها، نقش کلان‌داده‌ها در توانمندسازی الگوریتم‌های هوش مصنوعی، تأثیر هوش مصنوعی در بهینه‌سازی مدیریت و تحلیل کلان‌داده‌ها، هم‌افزایی هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها در صنایع و علوم مختلف، چالش‌ها و فرصت‌های آینده در پیوند هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها، یادگیری ماشین و یادگیری عمیق، الگوریتم‌های یادگیری نظارت‌شده و بدون نظارت، شبکه‌های عصبی مصنوعی، تحلیل و استخراج دانش از کلان‌داده‌ها، کاربردها در کسب‌وکار، پزشکی و دولت هوشمند، زیرساخت‌ها و فناوری‌های پشتیبان، هوش مصنوعی و تصمیم‌گیری هوشمند، سیستم‌های خبره، عامل‌های هوشمند و تصمیم‌یارها، الگوریتم‌های بهینه‌سازی و تصمیم‌گیری، هوش مصنوعی در مدیریت و سیاست‌گذاری، آینده‌ی تصمیم‌گیری داده‌محور